چرم چیست؟ چگونه از پوست خام محصولات لوکس و بادوام ساخته میشود؟ چرم چه کاربردهایی دارد؟ بشر از چه زمانی چرم ساختن را شروع کرد؟ انواع چرم کدام است؟
چرم چیست؟
چرم، مادهای طبیعی، محکم و درعینحال انعطافپذیر است که از دباغی پوست حیوانات به دست میآید. احتمالاً چرم نخستین پارچهای باشد که بشر با دستهای خود ساخت و از آن زمان تاکنون، به دلیل دوام استثنایی، عایق بودن، لطافت و زیبایی، همواره یکی از مطلوبترین منسوجات طبیعی است. این ماده که در سبکها، درجهها و رنگهای گوناگون تولید میشود، مسیری طولانی از پوششی اولیه تا عنصری جداییناپذیر در دنیای مد، مبلمان و تجهیزات ورزشی را پیموده است.
پوست خام حیوانات فسادپذیر است و برای تبدیل شدن به چرم بادوام، باید تحت یک عملیات شیمیایی تخصصی به نام «دباغی» قرار گیرد. عوامل دباغی شامل تاننهای گیاهی (استخراجشده از منابعی چون پوست درخت)، نمکهای معدنی (مانند سولفات کروم) و روغنهای جانوری یا ماهی، است. دانش چرمسازی، علم استفاده از اسیدها، بازها، نمکها، آنزیمها و تاننهای گیاهی برای رسیدن به این هدف است.
رایجترین چرمها از پوست هفت گروه اصلی حیوانات تأمین میشوند: گاو (شامل گوساله و گاومیش)، گوسفند و بره، بز و بزغاله، خانوادهی اسبها (شامل اسب، قاطر و گورخر)، بوفالو، خوک و گراز، و در نهایت حیوانات آبزی مانند فک، شیر دریایی و تمساح.
برای درک بهتر چرم، باید به ساختار پوست پستانداران توجه کرد که از سه لایهی اصلی تشکیل شده است: یک لایهی بیرونی نازک به نام «اپیدرم»، یک لایهی میانی ضخیم به نام «کوریوم» یا «درم»، و یک لایهی چربی. مادهی اولیهی چرم، همان لایهی میانی یا کوریوم است.
فرآیند تولید چرم | از پوست خام تا محصول نهایی
تولید چرم، مسیری حسابشده و علمی برای تبدیل پوست خام فسادپذیر به مادهای پایدار، منعطف و ماندگار است. این فرآیند به طور کلی به سه مرحلهی اصلی تقسیم میشود: مرحله آمادهسازی، دباغی و پوستهسازی (عملیات پس از دباغی). همچنین میتوان فرآیندی دیگر، یعنی «پرداخت» یا تکمیل سطحی را نیز به این مراحل افزود، هرچند این مرحله برای تمام انواع چرم اجرا نمیشود.
مرحلهی اول | آمادهسازی برای دباغی
پوست حیوان بلافاصله پس از جدا شدن از بدن، به سرعت شروع به تجزیه شدن میکند. بنابراین، نخستین گام در چرمسازی، توقف این روند فساد و آمادهسازی ساختار پوست برای جذب مواد دباغی است. این مرحله با گوشتگیری و موگیری آغاز میشود؛ عملیاتی برای حذف گوشت و لایهی نازک چربی از بخش زیرین پوست. در ادامه، پوست برای خشک شدن و نگهداری موقت، تحت یکی از روشهای خشک کردن در هوا یا نمکسود کردن قرار میگیرد.
پس از ورود به دباغخانه، فرآیند آمادهسازی با خیساندن پوست در مخلوطی از آهک و آب ادامه مییابد تا مو و دیگر بافتهای نامطلوب از بین بروند. سپس این مواد زائد به کمک دستگاههای مخصوص زدوده میشوند. پس از شستوشوی کامل برای حذف باقیماندههای آهک، نوبت به آهکزدایی میرسد. مراحل تکمیلی آمادهسازی ممکن است شامل چربیزدایی، ضربه زدن (برای نرم کردن بافت)، سفید کردن و در نهایت اسیدشویی باشد. آخرین عملیات نرمکنندگی، پوست را برای پذیرش یکنواخت مواد دباغی آماده میکند.
مرحلهی دوم | دباغی
دباغی فرآیندی است که پروتئینهای موجود در پوست خام را تثبیت میکند. تفاوت اساسی پوست خام و چرم دباغیشده در همین است. پوست خام پس از خشک شدن به مادهای سخت و شکننده تبدیل میشود که در تماس مجدد با آب میپوسد؛ اما چرم دباغیشده، ضمن حفظ انعطافپذیری در حالت خشک، در برابر پوسیدگی ناشی از رطوبت مقاوم است و پایداری بالایی از خود نشان میدهد.
در روش متداول صنعتی، دباغان پوستهای آمادهشده را درون درامهای بزرگ چرخان میگذارند و آنها را در مخزنی حاوی «مایع دباغی» غوطهور میکنند. چرخش آرام درام باعث میشود مایع به تدریج در تمام نواحی پوست نفوذ کند. پس از حاصل شدن نفوذ یکنواخت، کارگران در فرآیندی دیگر مایع دباغی را به آرامی افزایش میدهند. این کار، مادهی دباغی را در ساختار چرم تثبیت میکند و هرچه این تثبیت قویتر باشد، مقاومت چرم در برابر افزایش و کاهش دما بالاتر میرود.
امروزه روشهای دباغی بر اساس نوع مادۀ شیمیایی بهکار رفته در مایع دباغی، به انواع گوناگونی تقسیم میشوند که مهمترین آنها عبارتند از:
دباغی گیاهی
قدیمیترین روش شناختهشده که در آن از تاننهای استخراجشده از مواد گیاهی نظیر پوست درخت استفاده میشود. چرم دباغیشده گیاهی در آب پایدار نیست و در صورت خیس و خشک شدن، به سمت تغییر رنگ و سخت شدن میرود. این فرآیند ممکن است هفتهها تا ماهها طول بکشد.
دباغی کرومی
رایجترین روش در عصر مدرن که با استفاده از سولفات کروم و سایر نمکهای کروم انجام میشود. این چرم به دلیل رنگ آبی کمرنگ نوع رنگنشدهاش، «Wet Blue» نام گرفته است. دباغی کرومی معمولاً کمتر از یک روز زمان میبرد و چرمی بسیار نرمتر و منعطفتر از نوع گیاهی تولید میکند که با آب به راحتی تغییر رنگ و شکل نمیدهد.
دباغی آلدهیدی
روشی که با استفاده از ترکیبات گلوتارآلدئید (ضدعفونیکننده) یا اکسازولیدین (افزودنی جاذب رطوبت) انجام شده و به دلیل رنگ کرم کمرنگ محصول، «Wet White» خوانده میشود. این چرم «بدون کروم» است و اغلب در کفشهای نوزادان و خودرو به کار میرود.
دباغی با روغن مغز
روشی پرزحمت و کهن که از روغنهای امولسیون (امتزاجناپذیر) که اغلب از مغز گوزن، گاو و گاومیش گرفته میشوند بهره میبرد. چرمهای حاصل، همچون پوست گوزن، به نرمی استثنایی و قابلیت شستوشو معروفند.
مرحلهی سوم | پوستهسازی، پرداخت نهایی و رنگآمیزی
پس از دباغی، چرم وارد مرحلهای میشود که به آن «پوستهسازی» میگویند. هدف از این مرحله، نازک کردن، روانسازی و اعمال رنگ است. در اینجا، پوستهای دباغیشده کاملاً خشک شده و با استفاده از روشهای متنوع رنگ میشوند. مواد شیمیایی اضافه شده در این مرحله باید بهخوبی در ساختار چرم تثبیت شوند. فرآیند پوستهسازی که شامل عملیاتی چون شکافتن، تراشیدن، سفید کردن و رنگرزی است، با رساندن رطوبت چرم به سطح مناسب و نرمسازی نهایی به اوج خود میرسد. در ادامه، تولیدکنندگان با مالیدن روغن یا گریس بر سطح چرم، آن را نرمتر کرده و مقاومت آن را در برابر آب بهبود میبخشند. این روغنکاری، مکمل روغنهای طبیعی چرم است که ممکن است در اثر استفاده مکرر از بین بروند.
مرحلهی نهایی: پرداخت (تکمیل سطحی)
برای بسیاری از انواع چرم، دباغان یک پوشش سطحی نهایی به نام «پرداخت» اعمال میکنند تا مقاومت در برابر سایش و عوامل محیطی را افزایش دهند. این عملیات میتواند طیف گستردهای از تکنیکها مانند روغنکاری نهایی، برسزنی، جلا دادن، پوششدهی، برجستهکاری (نقشاندازی)، لعابکاری یا غلتکزنی را در بر بگیرد. پس از کشش نهایی، چرم با روغنهای محافظتکنندهی طبیعی یا مواد مشابه تغذیه میشود که این کار انعطافپذیری آن را حفظ کرده و طول عمرش را به طور چشمگیری افزایش میدهد. اینگونه مادهی خام اولیه به کالایی ارزشمند برای تبدیل شدن به طیف گستردهای از محصولات مصرفی تبدیل میشود.
برای آشنایی با انواع چرم و ویژگیها و کاربردهای هر کدام، مقالهی معرفی کامل انواع چرم موجود در بازار و تفاوت آنها را در چرم بلاگ بخوانید.
تاریخچهی چرم
چرمسازی هنری باستانی به قدمت تمدن بشری است؛ ردپای این حرفه را میتوان تا بیش از ۷۰۰۰ سال پیش دنبال کرد، اما رابطهی انسان با پوست حیوانات تاریخی به مراتب کهنتر دارد. انسانها دستکم از ۴۰۰,۰۰۰ سال پیش بدن خود را با پوستهای خام حیوانات میپوشاندند؛ پوستهایی پوشیده از خز که شباهتی به چرم دباغیشدهی امروزی نداشتند. انسان اولیه که برای تأمین غذا شکار میکرد، بهتدریج آموخت که میتوان از پوست شکار نیز برای محافظت و گرم کردن بدن بهره برد. با این حال، نخستین قدمها به سوی چرمسازی احتمالاً حدود ۵۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح برداشته شد.
از خشککردن ساده تا دباغی گیاهی
فرآیندهای اولیه بسیار ساده بودند: پوستهای تازه را زیر آفتاب خشک میکردند، با کوبیدن چربی و مغز حیوانات بر روی آنها نرمشان میساختند و برای نگهداری طولانیتر، از نمکسود کردن بهره میبردند. این روشهای ابتدایی پایهای شدند برای کشفی بزرگتر. اشارهها به نخستین فرآیندهای دباغی را میتوان در متون آشوری و ایلیاد هومر یافت.
برای مطالعهی بیشتر تاریخچهی چرم مقالههای زیر را در چرم بلاگ بخوانید:
تاریخچهی چرم در جهان و نقش چرم در ادوار مختلف
تاریخچهی کفش چرم و نقش آن در فرهنگ و زندگی روزمره
تاریخچهی استفاده از چرم در دنیای مد و فشن
تأثیر انقلاب صنعتی بر صنعت چرم
حساسیتهای مذهبی و ملاحظات فرهنگی در مصرف چرم
چرم به عنوان مادهای که مستقیماً از حیوانات به دست میآید، در فرهنگها و ادیان گوناگون، تابع ملاحظات و احکام ویژهای است. در کشورهایی که جمعیت قابل توجهی از پیروان ادیان با محدودیتهای مشخص در انتخاب مواد زندگی میکنند، فروشندگان معمولاً منبع و نوع چرم محصولات خود را به روشنی بر روی برچسب کالا درج میکنند. این شفافسازی به مصرفکنندگان کمک میکند تا به آسانی اصول دینی خود را رعایت کنند؛ برای نمونه، یک مسلمان میتواند از خرید ناخواستهی کت چرم ساختهشده از پوست خوک پرهیز کند، یا یک هندو امکان اجتناب از پوست گاو را خواهد داشت.
میراث ماندگار در جهان مدرن
تولید و استفاده از چرم تا امروز بدون وقفه ادامه یافته است. چرم در ابتدا به دلیل دوام و قدرت محافظت استثناییاش مورد توجه بود، اما در گذر زمان نقش آن بسیار فراتر از نیازهای صرفاً کاربردی رفت و به عنصری بنیادین در مد، تجمل و صنایع دستی چرم تبدیل شد. امروزه، چرم نه تنها به دلیل جذابیت و زیبایی مورد توجه است، بلکه به خاطر ویژگی منحصربهفردش در زیباتر شدنش با پتینه در گذر زمان، احترامی عمیق را در میان دوستداران کیفیت که در خرید صرفهجویی میکنند، برمیانگیزد.
چرم در زندگی مدرن
چرم هیچگاه در طول تاریخ، مادهی صرفاً مصرفی نبوده است؛ این ماده همواره بنا به روحیهی زمانه، نقشی فراتر از کاربرد اولیه یافته است. در جهان مدرن نیز، کاربردهای چرم از مرزهای پوشاک فراتر رفته و به عرصههای فرهنگ، حرفه و ورزش راه یافته است.
محافظی در برابر باد، سایش و خطر
- کاپشن خلبانی چرم
- کلاه ایمنی چرم
- ست لباس موتورسواری چرم
- دستکش کار چرم
ورزش و دقت در طراحی
- دستکش چرم بیسبال
- توپ چرم کریکت
- توپ چرم فوتبال امریکایی
- زین و تجهیزات اسبسواری
چرم در زمینهی فرهنگی و هویتی
- لباسها و اکسسوریهای چرم جوانپسند و پرطرفدار
- لباس همیشگی گروههای موسیقی راک و متال در دههی 70 و 80 میلادی
- ترند ثابت هر سال فشنشوهای معروف
- نماد جسارت در سینما
چرم در خودرو و زندگی روزمره
- روکشهای چرمی خودروها و کامیونها
- مبلمان
- تجهیزات تفریحی
- اقلام صنعتی مثل چرخهای سنبادهزنی و تسمههای ماشینآلات
چشمانداز صنعت چرم در جهان امروز
چرم همچنان پارچهای بسیار محبوب در سراسر جهان است. در کشورهای پرجمعیت و در حال توسعهای مانند هند، پاکستان و بنگلادش، چرم مادهای اولیه و مهم برای تولید کفش، کیف و اقلام روزمره به شمار میرود. هند همچنین سومین تولیدکننده و صادرکنندهی بزرگ چرم در جهان است. با این حال، چرم مدرن از نظر کیفیت درجهبندی متفاوتی دارد و چرم تولید شده در این مناطق معمولاً در ردیف چرمهای لوکس و باکیفیت قرار نمیگیرند.
ایتالیا بیش از ۵۰۰ سال است که جایگاه خود را به عنوان برترین تولیدکنندهی چرم باکیفیت حفظ کرده است. شناختهشدهترین برندهای جهان، از جمله گوچی و کوچ، معمولاً از چرم ساخت ایتالیا استفاده میکنند. در عین حال دوران مدرن، همزمان شاهد تولد برخی از نامرغوبترین چرمها (مانند کالاهای چرمی بازیافتی، چسباندهشده و چرمهای مصنوعی) هم بوده است. اما تا امروز هیچیک از آنها نتوانستهاند جایگزین چرم طبیعی اصل و کالاهای دستدوز شوند؛ تا جایی که در سالهای اخیر برای مبارزه با مصرفگرایی و جلوگیری از تولید بیرویهی زباله، استفاده از چرمهای قدیمی و پتینهدار ترند شد. به این ترتیب از دقت و زحمت زیادی که برای تولید چرم صرف میشود بهترین بهرهبرداری صورت میگیرد. چون امروزه چرم طبیعی دیگر فقط یک کالای لوکس برای قشر خاصی از جامعه نیست؛ بلکه یک سرمایهگذاری بلندمدت است که تا سالها میتوان از کاربرد و زیباییاش بهره برد.
نوینچرم مفتخر است که همهی محصولات خود را از چرم طبیعی با دباغی حرفهای تولید میکند؛ چرمی که بعد از گذشت چندین سال همچنان زیبا، کاربردی و مطابق با ترندهای جهانی خواهد بود.
نظرات کاربران (0)
نظر خود را بنویسید